Tazminat Hukuku
Tazminat hukuku, hukuken korunan menfaatlerde ortaya çıkan zararların giderilmesine ilişkin kuralları kapsar. Maddi ve manevi tazminat, haksız fiil sorumluluğu, sözleşmeye aykırılıktan doğan zararlar ve zamanaşımı gibi konular bu alanla ilişkilidir.
Tazminat Hukuku Nedir?
Tazminat, hukuki sorumluluğun koşullarının gerçekleşmesi hâlinde ortaya çıkan zararın giderilmesine yönelik hukuki sonuçlardan biridir.
Tazminat sorumluluğu haksız fiilden, sözleşmeye aykırılıktan veya özel kanunlarda düzenlenen başka sorumluluk sebeplerinden kaynaklanabilir. Her birinin uygulanma koşulları farklı olabilir.
Türkiye’de bu alandaki temel düzenlemeler arasında 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu yer almaktadır.
Maddi Tazminat
Maddi tazminat, hukuken giderilmesi gereken malvarlığı zararına ilişkin bir taleptir. Zarar, malvarlığındaki fiilî azalma veya belirli koşullarda elde edilmesi beklenen kazancın gerçekleşmemesi şeklinde ortaya çıkabilir.
Maddi Tazminatta Hangi Zararlar İncelenir?
- Malvarlığında meydana gelen fiilî zarar
- Kanuni koşullarda kazanç kaybı
- Bedensel zararlardan doğan ekonomik kayıplar
- Belirli gider ve masraflar
- Özel düzenlemeler kapsamındaki diğer mali zararlar
Her zarar kaleminin talep edilebilirliği, sorumluluğun hukuki sebebine ve ilgili kanun hükümlerine göre değerlendirilmelidir.
Bedensel Zararlarda Tazminat
Türk Borçlar Kanunu’nun 54. maddesi, bedensel zararlara ilişkin bazı zarar kalemlerini düzenler. Bunlar arasında tedavi giderleri, kazanç kaybı ve çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar bulunmaktadır.
Maddi tazminatın kapsamı her olayda aynı değildir. Zarar kalemlerinin hukuki dayanağı ve ispatı ayrı ayrı incelenir.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, kanunda öngörülen koşulların gerçekleşmesi hâlinde kişilik değerlerine yönelik ihlaller veya belirli bedensel zarar ve ölüm olaylarıyla bağlantılı olarak gündeme gelebilir.
Manevi tazminatın amacı, maddi zarar hesaplamasından farklı bir hukuki değerlendirmeye dayanır. Tutarın belirlenmesinde olayın koşulları ve uygulanacak kanun hükmü önem taşır.
Maddi ve Manevi Tazminatın Farkları
Maddi Tazminat
Hukuken giderilmesi gereken ekonomik ve malvarlığı zararlarına ilişkindir.
Manevi Tazminat
İlgili kanunda aranan koşullarda kişilik değerlerinin ihlali ve manevi zararlarla bağlantılı hukuki sonuçtur.
Manevi Tazminat Her Olayda İstenebilir mi?
Manevi tazminat talebinin ileri sürülmesi ve kabulü ilgili kanunda düzenlenen koşullara bağlıdır. Her hukuki uyuşmazlık kendiliğinden manevi tazminat hakkı doğurmaz.
Bedensel zarar ve ölüm hâllerine ilişkin bazı manevi tazminat hükümleri Türk Borçlar Kanunu’nun 56. maddesinde yer alır. Kişilik hakkının zedelenmesine ilişkin düzenlemeler ise 58. maddede bulunmaktadır.
Haksız Fiilden Doğan Sorumluluk
Haksız fiil sorumluluğu, bir kişinin hukuka aykırı davranışı nedeniyle başka bir kişiye zarar vermesi durumunda gündeme gelebilen sorumluluk türüdür.
Türk Borçlar Kanunu’nun 49. maddesi, kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verenin, bu zararı gidermekle yükümlü olduğunu düzenlemektedir.
Haksız Fiil Sorumluluğunun Temel Unsurları
Fiil
Hukuki değerlendirmeye konu olan davranış veya olaydır.
Hukuka Aykırılık
Davranışın hukuk düzeninde korunan bir menfaati ihlal etmesiyle ilişkilidir.
Zarar
Hukuken giderilmesi istenen olumsuz sonuçtur.
İlliyet Bağı ve Kusur
Fiil ile zarar arasındaki nedensellik ilişkisi ve uygulanabilir kusur koşulları değerlendirilir.
Türk Borçlar Kanunu’nda kusura dayalı sorumluluğun yanı sıra özel hükümlerle düzenlenen kusursuz sorumluluk hâlleri de bulunmaktadır. Bu nedenle her tazminat talebinde aynı şartlar aranmaz.
Tazminatın değerlendirilmesinde zararın varlığı, hukuki sorumluluk ve somut olayın koşulları önemlidir.
Tazminat talebinin dayanağı, uygulanacak kanun hükümleri, ispat kuralları ve yasal süreler her olayda birlikte değerlendirilmelidir. Bir zararın ortaya çıkması, tek başına bütün tazminat koşullarının gerçekleştiği anlamına gelmez.
Sözleşmeye Aykırılıktan Doğan Tazminat
Sözleşmeler taraflar arasında belirli hak ve borçlar doğurabilir. Bir borcun hiç veya gereği gibi yerine getirilmemesi, kanuni şartlarda tazminat sorumluluğuna yol açabilir.
Türk Borçlar Kanunu’nun 112. maddesi, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesinden doğan sorumluluğa ilişkin temel hükümlerden biridir.
Sözleşmeye Aykırılığın Değerlendirilmesi
- Geçerli borç ilişkisinin varlığı
- İfa yükümlülüğünün kapsamı
- Borca aykırı davranışın niteliği
- İleri sürülen zararın varlığı
- Zarar ile ihlal arasındaki hukuki ilişki
- İlgili sorumluluk ve ispat hükümleri
Haksız Fiil ile Sözleşme Sorumluluğu Aynı mıdır?
Hayır. Bu iki sorumluluk türünün hukuki dayanakları ve uygulanacak kuralları farklılık gösterebilir. Aynı olayda birden fazla hukuki sorumluluk sebebinin gündeme gelmesi de mümkündür.
Zararın ve Kusurun İspatı
Tazminat uyuşmazlıklarında ileri sürülen vakıaların ve zarar kalemlerinin ispatı önemli bir hukuki konudur. İspat yükü, sorumluluğun dayanağına göre farklılık gösterebilir.
Haksız fiil bakımından Türk Borçlar Kanunu’nun 50. maddesi, zarar görenin zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yüküne ilişkin temel düzenlemeyi içerir.
Hangi Belgeler Önem Taşıyabilir?
- İlgili sözleşmeler ve yazışmalar
- Fatura ve ödeme kayıtları
- Resmî tutanak ve belgeler
- Kanuna uygun şekilde elde edilmiş kayıtlar
- Bilirkişi incelemeleri ve raporlar
- Somut olayda hukuken kullanılabilecek diğer deliller
Haksız fiil, sözleşme sorumluluğu ve özel sorumluluk hükümlerinin ispat kuralları farklı olabilir. Bu nedenle tek bir ispat modeli bütün uyuşmazlıklara uygulanamaz.
Tazminat Miktarının Belirlenmesi
Tazminatın kapsamının belirlenmesinde zararın niteliği, ilgili sorumluluk hükümleri ve somut olayın özellikleri dikkate alınır.
Türk Borçlar Kanunu’nun 51. maddesi, tazminatın kapsamı ve ödeme biçiminin olayın durumuna ve özellikle kusurun ağırlığına göre değerlendirilmesine ilişkin hükümler içerir.
Tazminat Miktarına Etki Edebilen Unsurlar
Zararın Kapsamı
Hukuken giderilmesi gereken zararın niteliği ve miktarı incelenir.
Kusur
Kusurun uygulanabilir olduğu sorumluluk türlerinde kusur durumu değerlendirilir.
İlliyet Bağı
Davranış ile ileri sürülen zarar arasındaki nedensellik ilişkisi incelenir.
İndirim Sebepleri
Kanunda öngörülen koşullarda tazminat miktarının indirilmesi gündeme gelebilir.
Zarar Görenin Davranışı Etkili Olabilir mi?
Türk Borçlar Kanunu’nun 52. maddesinde, zarar görenin zararın doğmasına veya artmasına etkisi gibi durumların tazminata etkisi düzenlenmektedir. Maddenin uygulanması somut olayın özelliklerine bağlıdır.
Tazminat Taleplerinde Zamanaşımı
Zamanaşımı, alacağın ileri sürülmesi ve dava konusu yapılması bakımından hukuki sonuçlar doğurabilen bir kurumdur. Uygulanacak süreler talebin hukuki dayanağına göre farklı olabilir.
Haksız Fiillerde Genel Zamanaşımı
Türk Borçlar Kanunu’nun 72. maddesine göre haksız fiilden doğan tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.
Bununla birlikte aynı maddede cezayı gerektiren fiillere ilişkin daha uzun zamanaşımı sürelerinin uygulanabilmesi gibi özel hükümler de bulunmaktadır.
İki yıl ve on yıl süreleri bütün tazminat taleplerine uygulanmaz. Sözleşmeden doğan talepler ve özel kanunlardaki sorumluluklar için farklı zamanaşımı hükümleri geçerli olabilir.
Zamanaşımı Süresi Nasıl Belirlenir?
Talebin hukuki niteliği, ilgili kanun hükümleri, sürenin başlangıcı, durma veya kesilme nedenleri ve özel düzenlemeler birlikte incelenmelidir.
Tazminat Uyuşmazlıklarında Hukuki Süreç
Tazminat uyuşmazlıklarının değerlendirilmesi, talebin dayanağına ve ilgili usul kurallarına göre değişir. Bazı uyuşmazlıklarda dava öncesi başvuru veya arabuluculuk şartları gündeme gelebilir.
Hukuki İnceleme
Olayın hukuki niteliği, ilgili belgeler ve talebin dayanağı değerlendirilir.
İlgili Usul
Başvuru koşulları, görevli ve yetkili makamlar ile dava şartları incelenir.
Yargısal İnceleme
Uyuşmazlık, uygulanabilir usul çerçevesinde deliller ve ilgili hukuki kurallar doğrultusunda incelenir.
Tazminat Davası Ne Kadar Sürer?
Tüm tazminat davaları için geçerli kesin bir süre bulunmamaktadır. Uyuşmazlığın kapsamı, deliller, bilirkişi incelemesi ve usul işlemleri yargılama süresini etkileyebilir.
Arabuluculuk Zorunlu mudur?
Bütün tazminat talepleri bakımından tek bir arabuluculuk kuralı bulunmaz. İlgili uyuşmazlığın türü ve özel kanun hükümleri uyarınca arabuluculuk dava şartı olabilir.
İlgili Mevzuat
Tazminat hukukuna ilişkin başlıca kanuni düzenlemeler aşağıda yer almaktadır. Kanunların güncel hükümleri resmî mevzuat kaynaklarından incelenmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Tazminat hukuku ve hukuki sorumluluk hakkında temel soruların yanıtları.
Maddi ve manevi tazminat arasındaki fark nedir?
Maddi tazminat, ekonomik zararın giderilmesine ilişkindir. Manevi tazminat ise kanunda öngörülen koşullarda manevi zarar ve kişilik değerlerinin ihlaliyle bağlantılı olarak gündeme gelebilir.
Tazminat talebi için her zaman kusur gerekir mi?
Hayır. Kusura dayalı sorumluluğun yanı sıra kanunlarda düzenlenen kusursuz sorumluluk hâlleri de bulunmaktadır. Uygulanacak şartlar sorumluluğun türüne bağlıdır.
Maddi ve manevi tazminat birlikte talep edilebilir mi?
Her iki talebin kendi hukuki şartları gerçekleştiğinde birlikte ileri sürülmeleri mümkün olabilir. Talepler ayrı ayrı değerlendirilir.
Tazminat miktarı nasıl belirlenir?
Uygulanacak tazminat hükümlerine göre zararın niteliği, kapsamı ve somut olayın koşulları dikkate alınır.
Tazminat taleplerinde zamanaşımı kaç yıldır?
Tek bir süre bulunmaz. Haksız fiil taleplerinde Türk Borçlar Kanunu’nun 72. maddesinde düzenlenen süreler önemlidir. Diğer hukuki taleplerde farklı süreler uygulanabilir.
Tazminat davalarında bilirkişi incelemesi yapılır mı?
Teknik veya özel bilgi gerektiren konularda ilgili usul kuralları kapsamında bilirkişi incelemesi yapılabilir. Her uyuşmazlıkta zorunlu değildir.
Büro İletişim Bilgileri
Avukat Ayşegül Güney’in Ankara Çankaya’da bulunan bürosuna ait adres ve telefon bilgileri.
İletişim SayfasıTekstilciler Caddesi No:17A
Bayraktar Center A Blok
Kat:8 No:30
06520 Çankaya / Ankara